घनकचरा नियोजनाची फ्रेंचकथा!

फ्रान्स हा ६ कोटी लोकसंख्येचा बारिकसा देश. 

२०१६ मधे साधारण ४.६टन कचरा प्रत्येक नागरिकामागे हा देश तयार करत होता. यातला ८०,००० टन कचरा तिथल्या नद्या तलाव प्रदूषित करी व १०,०००टन कचरा भूमध्य समुद्राच्या स्वाधीन होत असे, कारण हा ९०,०००टन कचरा नियोजन व्यवस्था अपुरी असल्याने त्यातून निसटत असे. 

२०२० या वर्षात Anti waste law 2020 हा अधिनियम मंजूर करून फ्रान्सनी कचरा व्यवस्थापनात बदल केले. कचरा वाहून नेण्याची व्यवस्था, कचर्‍याची निर्मिती करणारे, ग्राहक अशांना नवीन व्यवस्थेची माहिती करून चक्र अर्थव्यवस्था (circular economy) प्रस्थापित करून कचरा कशाप्रकारे परत वापरता येईल आणि नद्या, तलाव समुद्र यांपासून दूर राहील याची काळजी सगळ्यांनी घेतली. 

कचर्‍यातील वेगवेगळे घटक वेगवेगळे गोळा करण्यासाठी विविधरंगी कचरापेट्या व प्रत्येक उत्पादनावर ते कोणत्या रंगाच्या कचरापेटीत जाईल त्याची नोंद केली. 

नागरिकांनीही त्याप्रमाणे सरकारला साथ देऊन कचरा वेगळा केला. या नवीन व्यवस्थेमुळे जवळपास ७०,००० नागरिकांना रोजगार उपलब्ध झाला आणि नैसर्गिक पाण्याच्या स्रोतांचं प्रदूषण थांबलं. 

औद्योगिक कचराः भारतातील सद्यःस्थिति

घनरूप, द्रवरूप अथवा गाळ असणारा द्रवरूप पदार्थ; ज्याच्या स्थायीभावामुळे, रासायनिक घटकांमुळे वा संसर्गामुळे प्राण्यांचा मृत्युवा इजा होत असल्यास किंवा पर्यावरणाला धोका संभवत असल्यास अशा कचर्‍याला घातक कचरा संबोधले जाते. 

घातक कचर्‍याचे काही गुणविशेषः 

धातूंना गंज आणण्याची क्षमता (क्षरण)

अभिक्रियाकारकता

पेट घेण्याची क्षमता

विषारी घटक

स्फोटक 

आत्यंतिक विषारी पदार्थ

संसर्गकारकता 

वरील उपद्रव करणार्‍या पदार्थांचे म्हणजेच घातक कचर्‍याचे नियोजन व विल्हेवाट कशी करतात?

कचर्‍याची निर्मिती कमी होईल अशी प्रक्रिया वापरणे ही पहिली पायरी आहे. यानंतर अशा कचर्‍यातून 'रिकव्हरी' अर्थात जे पदार्थ पुनः वापरण्याजोगे आहेत ते काढून घेऊन पुनर्वापर होऊ शकतो. उदाहरणार्थः तांब्याची निर्मिती करताना तांबे धातुयुक्त गाळ शिल्लक राहतो,यातील तांबे 'रिकव्हर' करून कचर्‍याचे प्रमाण कमी करता येऊ शकते. 

अशा पदार्थांचा पुनर्वापर होऊ शकतो. कचर्‍यातील काही पदार्थ रिसायकल करता येऊ शकतात. म्हणजेच, कागदनिर्मिती कारखान्यात तयार कागद कापल्यावर राहणारे तुकडे परत वापरले जातात, प्लास्टीकच्या पेलेट्सपासून दोरखंड तयार करणारे कारखाने या प्रक्रियेत जमिनीवर सांडणारे प्लास्टीक परत तापवून वापरतात व अशाप्रकारे पुनर्वापर केला जातो. 

जो कचरा पुनर्वापर करण्यासारखा नाही त्याला शास्त्रशुद्ध क्षेपणभूमि अथवा 'अग्निदेवाच्या स्वाधीन' केले जाते म्हणजेच 'incinerator'मधे जाळले जाते. 

उदाहरणार्थ sludge म्हणजेच दूषित औद्योगिक पाण्यावर प्रक्रिया केल्यावर जो गाळ राहतो त्यातील बरेचसे गाळांचे प्रकार 'शास्त्रशुद्ध क्षेपणभूमीत' (secured landfill)मधे पाठवतात, तर adhesive waste म्हणजे गोंद तयार करताना झालेला कचरा मात्र incineratorमधे जाळण्यासाठी पाठवला जातो, त्याचप्रमाणे कुठच्याही प्रकारचा रूग्णालयातील कचरा incineratorमधेच जाळला जातो.  

भारतात अेकूण ३०,८८,३८७ टनप्रतिवर्ष पुनर्वापरायोग्य औद्योगिक घातक कचरा तयार होतो. 

४,१५,७९४ टनप्रतिवर्ष जाळण्यायोग्य घातक औद्योगिक कचरा तयार होतो.

२७,२८,३२६टनप्रतिवर्ष इतका कचरा शास्त्रशुद्ध क्षेपणभूमीचा आसरा घेतो. 

औद्योगिक कचराः भाग पांच

औद्योगिक कचर्‍याच्या प्रक्रिया व त्यातून तयार होणारा कचरा यासंबंधित हा शेवटचा भाग.

२६. कृत्रिम रंगनिर्मिती

२६.१ प्रक्रियेतील गाळ, विषारी धातू, इ.

२६.२ वायुशुद्धीकरणात तयार झालेली धूळ

२६.३ वाया गेलेली अॅसिड्स 

२६.४ वाया गेलेले द्रावक.

२६.५ वाया गेलेले अुत्प्रेरक

२७. सिलिकाॅन निर्मिती

२७.१ प्रक्रियेतील गाळ 

२८. औषधनिर्मिती प्रक्रिया

२८.१ प्रक्रियेतील गाळ व कचरा

२८.२ वाया गेलेले अुत्प्रेरक

२८.३ वाया गेलेला कार्बन

२८.४ अनिर्देशित उत्पादने

२८.५ मुदतबाह्य उत्पादने

२८.६ वाया गेलेले द्रावक.

२९. कीटकनाशक निर्मिती

२९.१ प्रक्रियेतील कचरा

२९.२ कीटकनाशक असणारा गाळ

२९.३ अनिर्देशित व मुदतबाह्य उत्पादने 

२९.४ वाया गेलेले द्रावक

२९.५ वाया गेलेले उत्प्रेरक

२९.६ वाया गेलेली अॅसिड्स 

३०. चामडे उद्योग

३०.१ क्रोमिअमचा कचरा

३१. इलेक्ट्राॅनिक उद्योग

३१.१ प्रक्रियेतील गाळ व कचरा

३१.२ वाया गेलेली अॅसिड्स व रसायने 

३२. कागद निर्मिती उद्योग

३२.१ वाया गेलेली रसायने

३२.२ अॅसिड व अल्कधर्मी कचरा

३२.३ प्रक्रियेतील गाळ

३३. घातक रसायने व कचरा हाताळणी

३३.१ रिकामे व वाया गेलेले कंटेनर, बॅरल्स 

३३.२ सांडपाणी प्रक्रियेतील गाळ

३४. घातक कचरा हाताळणीदरम्यान केली जाणारी स्वच्छता

३४.१ रसायनयुक्त गाळ

३४.२ बॅरल्स व कंटेनर स्वच्छता करताना तयार झालेला गाळ 

३५. सांडपाणी, वायुप्रक्रिया यातील कचरा

३५.१ वायुशुद्धीकरण प्रक्रियेतील गाळ

३५.२ रेझिन असलेले घातक धातू 

३५.३ सांडपाणी प्रक्रियेतील गाळ 

३५.४ तेल व ग्रीसचा कचरा

३५.५ क्रोमिअमचा गाळ

३६. आॅरगॅनिक रसायनांचे शुद्धीकरण 

३६.१ गाळप प्रक्रियेतील कचरा

३७. घातक कचरा निर्मूलन प्रक्रिया 

३७.१ वेट स्क्रबरमधील कचरा

३७.२ ज्वलन प्रक्रियेतील राख

३७.३ बाष्पीभवन केल्यावर उरणारा गाळ

३८. जड मूलद्रव्यांवरील प्रक्रिया 

३८.१ प्रक्रियेतील गाळ 

३८.२ वाया गेलेली अॅसिड्स 

वरील तीन प्रकरणांमधे आपण एकूण ३८ प्रकारच्या कारखान्यांतील प्रक्रियांमधे तयार होणारे कचर्‍याचे शंभरेक प्रकार पाहिले. यावरून, या प्रश्नाची व्याप्ती किती असेल याचा अंदाज बांधता येऊ शकतो. पुढील भागात या कचर्‍याची हाताळणी कशी केली जाते, त्यासंबंधीचे नियम जाणून घेऊ.

औद्योगिक कचराः भाग चार (औद्योगिक प्रक्रिया व त्यातून निर्माण होणारा कचरा)

मागील भागात आपण १० औद्यौगिक प्रक्रिया व त्यातील कचर्‍याचे प्रकार पाहिले. या भागात आणखी प्रकारांची ओळख करून घेऊ. 

११. अॅल्युमिनिअमचे प्राथमिक व दुय्यम उत्पादन

११.१ वायुप्रक्रियेतील गाळ 

११.२ कॅथोडमधील कचरा

११.३ डांबर असलेला कचरा

११.४ फ्लू गॅसची भुकटी व इतर 

१२.१ अॅसिड्स व अल्कलीचा कचरा

१२.२ वाया गेलेले अॅसिड्स व अल्कली

१२.३ सल्फाईड, सायनाईड, व विषारी गाळसाळ

१२.४ आॅरगॅनिक द्राव 

१२.५ फाॅस्फेट असणारा गाळ

१२.६ रंग लावण्याच्या प्रक्रियेतील गाळ 

१२.७ तांबेयुक्त गाळ

१२.८ प्लेटींग करण्याच्या प्रक्रियेतील गाळ

१३. स्टील व लोखंड उत्पादन 

१३.१ वाया गेलेले भिजवून ठेवण्याचे द्रव 

१३.२ अॅसिड असलेला गाळ 

१३.३ बेंझोईक अॅसिड असणारा गाळ

१३.४ टाक्यांमधील डांबरयुक्त गाळ

१३.५ डांबर साठवण टाकीतील गाळ

१३.६ भाजण्याच्या प्रक्रियेतील गाळ

१४. लोखंडाचे मजबूतीकरण 

१४.१ सायनाईड, नायट्रेट व नायट्राईट असलेला गाळ 

१४.२ वाया गेलेले मजबूतीकरण करण्यासाठी वापरलेले द्रव 

१५. अॅसबेस्टाॅस प्रक्रिया. 

१५.१ अॅसबेस्टाॅस कचरा व धूळ 

१५.२ फेकलेले अॅसबेस्टाॅस

१५.३ वायुप्रक्रियेतून तयार झालेली धूळ.

१६. धुण्याचा सोडा निर्मिति प्रक्रिया.

१६.१ पारा असलेला गाळ

१६.२ गाळप केल्यावर शिल्लकचा कचरा

१६.३ ब्राईन स्लज

१७. क्षारयुक्त अॅसिड निर्मिती

१७.१ धूळ, प्रक्रियेतून तयार होणारा गाळ

१७.२ वाया गेलेले अभिक्रियेतील उत्प्रेरक

१८. नत्रयुक्त व इतर खतनिर्मिती

१८.१ वाया गेलेले उत्प्रेरक

१८.२ कार्बनचा कचरा

१८.३ अर्सेनिकयुक्त कचरा

१८.४ कूलींग टाॅवरमधील क्रोमिअमयुक्त कचरा

१९. फिनोल निर्मिती

१९.१ फिनोलयुक्त कचरा

१९.२ वाया गेलेले उत्प्रेरक

२०. विद्रावक (solvent) निर्मिती व उद्योगातील वापर

२०.१ वाया गेलेले विद्रावक (aromatic, aliphatic & napthenic 

२०.२ वाया गेलेले विद्रावक

२०.३ गाळप करून राहिलेला कचरा

२०.४ प्रक्रियेतील कचरा

२१. रंग, शाई व संबंधित पदार्थनिर्मिती

२१.१ प्रक्रियेतील कचरा, 

२१.२ वाया गेलेले विद्रावक.

२२. प्लास्टीक निर्मिती

२२.१ वाया गेलेला विद्रावक

२२.२ प्रक्रियेतील कचरा

२३. गोंद, सिमेंट, रेझीन व अधेझिव निर्मिती

२३.१ कचरा (वनस्पतीज व प्राणिज कचरा वगळतां) 

२३.२ वाया गेलेले विद्रावक. 

२४. कॅनव्हास व कापड निर्मिती

२४.१ रसायनांचा कचरा

२५. लाकूड सुरक्षित ठेवणार्‍या पदार्थांची निर्मिती

२५.१ रसायनांचा गाळ

२५.२ अल्कलीयुक्त कचरा

(क्रमशः) 

औद्यौगिक कचराः भाग तीन (औद्योगिक प्रक्रिया व त्यातून तयार होणारा कचरा)

औद्योगिक कचरा व त्याची तोंडओळख मागील भागांत झाली. या भागापासून आपण वेगळाल्या औद्योगिक प्रक्रिया व त्यांमधून तयार होणारा कचरा याचं वर्गीकरण पाहूया.

प्रशासकीय सोयीसाठी प्रत्येक प्रक्रियेला सरकारने क्रमांक दिले आहेत व त्या प्रक्रियेतून तयार होणार्‍या कचर्‍यास उपक्रमांक दिलेले आहेत. 

१. खनिज तेल प्रक्रियाः 

१.१ रिअॅक्टरमधे शिल्लक रहाणारा कचरा

१.२ डांबराचे अवशेष 

१.३ तेलकट अवशेष

१.४ जैविक अवशेष 

१.५  अल्कधर्मी पदार्थातून धुतल्यावर पेट्रोलीअम पदार्थाचे शिल्लक अवशेष 

१.६ वाया गेलेले उत्प्रेरक (catalyst) व इतर पदार्थ

१.७ खराब पाण्याची प्रक्रिया केल्यावर त्यातून निघणारे तेल 

२. खनिज तेल व नैसर्गिक वायू निर्मिती

२.१ जमिनीत खोदकाम केल्यावर तयार होणारा मातीव्यतिरिक्तचा कचरा

२.२ तेलकट गाळ

२.३ ड्रिलींग केल्यानंतर निघणारी तेलकट माती. 

३. खनिज तेल साठवण करणार्‍या टाक्यांची स्वच्छता

३.१ तेलकट गाळ, कार्गोमधे साचलेला गाळ, टाक्या धुतल्यावर शिल्लक राहणारे पाणी

३.२ रसायनयुक्त गाळ, व कार्गोमधील गाळ 

३.३ तेलकट गाळ व तेलकट फिल्टर्स 

३.४ बोटींमधील तेलकट पाणी

४. खनिजतेल गाळण्याची प्रक्रिया/ वापरलेले तूल गाळण्याची प्रक्रिया/ वाया गेलेल्या तेलाचे पुनःचक्रीकरण 

४.१ तेलकट गाळ 

४.२ वाया गेलेले अुत्प्रेरक

४.३ पाण्यात वा मातीत मिसळलेले खनिज तेल (slop oil) 

४.४ जैविक गाळ 

४.५ वाया गेलेले मातकट तेल 

५. मिनरल आॅईल वा कृत्रिम तेल वंगणाप्रमाणे वापरून काम करणारी हायड्रोलिक यंत्रे 

५.१ वाया गेलेले तेल

५.२ कचरा असलेले तेल 

५.३ वाया गेलेले तेल (एखादा पदार्थ कापण्यासाठी वंगण म्हणून वापरलेले व नंतर काहीएक उपयोग नसलेले तेल)

६. दुय्यम निर्मिती व/किंवा जस्ताचा (zinc) औद्योगिक वापर करणार्‍या प्रक्रिया 

६.१ झिंक सल्फेट प्रक्रियेत तयार झालेले गाळाचे अवशेष 

६.२ जस्ताची धूळ/राख

६.३ जस्त प्रक्रियेतील इतर कचरा

६.४ फ्लू गॅस 

७. जस्त, लोह, ताम्र व शिसं यांची निर्मिती 

७.१ भाजण्याच्या प्रक्रियेतील फ्लू गॅस 

७.२ प्रक्रियेतील गाळसाळ 

७.३ अर्सेनिक असलेला गाळ 

७.४ लोहाव्यतिरिक्तचे धातू असलेला गाळ 

७.५ वायुशुद्धीकरण यंत्रातील (scrubber) गाळ 

८. ताम्र दुय्यम निर्मिती

८.१ वाया गेलेला जलविद्युत विद्राव्य द्रव (electrolyte) 

८.२ गाळण्याच्या प्रक्रियेतील कचरा

८.३ फ्लू गॅसची धूळ 

९. शिसे दुय्यम निर्मिती 

९.१ शिसे असणारा गाळ 

९.२ शिसे असलेली राख 

९.३ बॅटरीचा कचरा 

१०. कॅडमिअम व अर्सेनिक रसायनांचा वापर करणारी प्रक्रिया

१०.१ कॅडमिअम व अर्सेनिक असणारा गाळ. 

या भागात १० औद्योगिक प्रक्रियांमधून कोणत्या प्रकारचा कचरा होतो ते आपण पाहिले, पुढील दोन भागांत शिल्लकचे प्रकार आपण पाहूया... 

(क्रमशः) 

कचरा, डंपिंग ग्राउंड आणि समस्या.

१. डंपिंग ग्राऊंडला आग का लागते?

एकत्र फेकलेल्या कचर्‍याने.

आपण घरातला ओला आणि सुका कचरा एकत्र फेकतो. ओला कचरा डंपिंग ग्राऊंडवर कुजतो, मिथेन गॅस तयार होतो आणि तो पेट घेतो. कचर्‍यातील प्लास्टीक, कागद लगेच पेट घेतात आणि आग सगळीभर पसरते. 

२. कचर्‍यावर उपाय काय? 

कचरा वेगवेगळा करून विल्हेवाट लावणे. 

घरगुती स्वरूपातील कचरा खालीलपणे वेगळा करणें.

अ. प्लास्टीकः प्लास्टीक पिशव्या न वापरणे हा पहिला उपाय. घरात कमीतकमी प्लास्टीक येऊ देणे. पूर्ण टाळणं शक्य नाही पण नाईलाजाने आलेलं प्लास्टीक जमा करून धुवून वाळवून रिसायकल करायला देणे. प्लास्टीक बाटल्या, डबे भंगारात विकणें

आ. कागदः कोणत्याही प्रकारचा कागद, पावत्यासुद्धां रिसायकल करता येतात. सगळा कागद वेगळा गोळा करून रद्दीत देणें.

इ. धातूः जवळपास घरगुती कचर्‍यातील सगळेच धातू भंगारात जातात. दाढीच्या ब्लेडसहित सगळे भंगारात देणें. स्टेपलरच्या पिनासुद्धा वेगळ्या डबीत गोळा करून भंगारात देणें. 

ई. अन्नाचा कचरा व इतर ओला कचराः जाळीदार बास्केट विकत आणूनत्याच्या तळाशी मातीचा थर पसरणें. त्यावर कचर्‍याचा थर असे आलटून पालटून थर देणें. कचरा कुजतो, वास येत नाही.. कंपोस्ट खत तयार होतं. खत झाडांसाठी वापरणें. 

उ. निर्माल्य स्वतंत्र मातीच्या कुंडीत गोळा करून त्यावरही दरदिवशी मातीचा थर पसरवणें, कुंडी भरली की त्यात मिरची कोथिंबीर पेरणे. महिन्याचे २००—५०० रुपये यात सुटतात. 

ऊ. आॅफीसमधे फाडलेले कागद आॅफीसमधेच गोळा करून रद्दीत विकणे. 

***हाॅटेलमधून अन्न पार्सल आणताना घरून स्टीलचे डबे नेणें. यामुळे अॅल्युमिनिअमचे कंटेनर घरात येत नाहीत. 

***

वरील उपायांचे काटेकोर नियोजन केले तर घरातला कचरा अजिबात डंपिंग ग्राऊंडवर जात नाही आणि पुढचे प्रश्न वाचतात. 

भारतात शहरातली एक व्यक्ती सरासरी ५०० ग्रॅम कचरा दरदिवशी तयार करते. ग्रामीण भागात सरासरी २०० ग्रॅम कचरा प्रतिव्यक्ती तयार होतो. म्हणूनच,

Refuse: नकार द्या 

Reduce: प्रमाण कमी करा

Reuse: पुन्हा वापरा 

Recycle: सर्वात शेवटचा उपाय म्हणून रिसायकल करा. 

वरचे चार नियम वापरले तर कचर्‍याच्या अडचणी ९९% नष्ट होतात.

—

डाॅ. नीरज सुनील पाटील.

औद्योगिक कचरा—किचकट समस्याः भाग २

औद्योगिक कचर्‍याची तोंडओळख मागील भागात केली. या भागापासून या कचर्‍यावर उपाय काय व कसे केले जातात व त्यासंबंधीचें नियम यासंबंधी विवेचन. 

औद्योगिक कचरा तयार करणार्‍या संस्थांना Reduce Reuse Recycle या तीन R चा पर्याय दिला आहे. 

ज्यानुसार, 

कचरा कमीतकमी कसा तयार होईल, 

तयार झालेला कचरा पुन्हा कसा वापरता येईल व त्याचे पुनर्चक्रीकरण (Recycling) कसें करता येईल, 

कचर्‍यातून वेगवेगळे पदार्थ/रसायने वेगळी काढणे, 

कचरा Co-processing अर्थात ज्वलनासाठी इंधन म्हणून पुरवणें, 

आणि सर्वात शेवटचा पर्याय—त्याची सुरक्षित विल्हेवाट लावणें 

औद्योगिक संस्थांना वरील सर्व पर्याय वापरता येतात. 

 

यामध्ये कचर्‍याच्या सुरक्षित विल्हेवाटीची व्यवस्था करणें ही कंपनीचालकाची जबाबदारी आहे. अशा कचर्‍याच्या वहनासाठी विशिष्ट नियमांतर्गत वाहने वापरता येऊ शकतात. ही वाहने घातक औद्योगिक कचरा वगळता इतर कुठचेही दुसरे जिन्नस वाहून नेऊ शकत नाहीत. हा कचरा वाहून नेण्यासाठी बॅरल्स वापरता येऊ शकतात मात्र हे बॅरल्सही असा कचरा वगळतां दुसरे साहित्य ठेवण्यासाठी वापरता येत नाही, तसेंच हे बॅरल्स कुठेही फेकून दिले न जाता कचरा विल्हेवाट लावणार्‍या संस्थेकडेच विह्लेवाटीसाठीं सुपूर्द केलें जातात.  

वरीलपैकी घातक औद्यौगिक कचर्‍याचा इंधन म्हणून वापर (Pre-processing and Co-processing) कसा करतात ते या लेखात समजून घेऊ. 

भारतामधें वरील संकल्पना उद्योग क्षेत्रामध्यें अलिकडेच रुळण्यास सुरूवात झाली आहे. यामागचें कारण इंधनाचें दर व तुटवडा. 

भारतामध्यें बहुतांश कोळसा आयात केला जातो. कोळशाचा वापर सिमेंट उद्योग, लोखंड उद्योग व इतर बर्‍याच ठिकाणी केला जातो. 

सिमेंट उद्योगामध्यें हल्ली कोळशाबरोबर काही प्रमाणात इंधन म्हणून घातक औद्यौगिक कचरा वापरला जातो. एरव्ही जो औद्यौगिक कचरा क्षेपणभूमी (landfill/dumping ground)मधें जात असें, तो आतां इंधन म्हणून वापरतात व scrubber सारखी प्रदूषण घटक शोषणारी उपकरणे वापरून ज्वलनापासून होणार्‍या धुराचें नियंत्रण केलें जाते. 

औद्यौगिक कचर्‍याचा इंधन म्हणून वापर करण्यास केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची परवानगी लागते. सिमेंट उद्योगांत अशा पदार्थांचा इंधन म्हणून वापर करण्यासाठी पर्यावरण (संवर्धन) अधिनियम, १९८६ (१९८६चा २९वा अधिनियम) अंतर्गत केलेल्या तरतुदींना धरून असा प्रयोग करता येऊं शकतो. 

साधारणपणें कोळशाबरोबर औद्योगिक घातक कचरा ६०:४० या प्रमाणात किंवा ७०:३० प्रमाणामध्ये वापरला जातो, ज्यामुळे परकीय चलन वाचते. तर, अशाप्रकारे औद्योगिक कचरा इंधन म्हणून वापरल्याने कोळशाला पर्याय व विनाकारण कचरा incineratorमध्ये जाळल्यानें होणारे प्रदूषण टाळता येते.